Historia

Infanta do Reino Asturleonés, nai de Bispos, abadesa e mentora de santos

Baseado na investigación documental da causa

No curso 2022-2023 en San Xulián de Arnois (na Estrada, Galicia) reabriuse un dos misterios medievais máis fascinantes da rexión. Neste templo parroquial existía unha devoción inmemorial cara a unha figura que os lugareños chamaban "Santa Paterna". Porén, non era unha santa canonizada oficialmente, senón unha figura de devoción popular anterior á institucionalización das canonizacións por parte da Igrexa Católica.

O principal foco de atención era un aparente altar pétreo coroado por un retablo barroco moderno. Durante a visita dunha historiadora da arte, notouse algo inusual: o bloque de pedra contiña uns estraños tacos de madeira. Ao retirar un deles, descubriuse a verdade: o altar era en realidade un sepulcro medieval escavado en pedra, de forma cóncava e tipoloxía tosca.

Curiosamente, o interior estaba cheo de terra, igual que a tumba do Apóstolo Santiago cando se redescubriu, segundo narra López Ferreiro. As aberturas tapadas con madeira tiñan unha intencionalidade clara na Idade Media: facíanse a propósito nos sepulcros de persoas veneradas para que os fieis puidesen introducir a man e tocar as reliquias, ou polo menos a terra que cubría o corpo. Este mesmo patrón repítese noutras tumbas santas do noroeste peninsular, como o sepulcro de San Gonzalo na Catedral de Mondoñedo.

Para entender por que unha figura desta magnitude acabou enterrada en Arnois, debemos retroceder á Alta Idade Media e mirar cara ao Pico Sacro, a emblemática montaña que domina as ribeiras do río Ulla. Este lugar, envolto en lendas precristiás de dragóns, seres mitolóxicos (mouros) e vinculado á mismísima Raíña Lupa na tradición xacobea, foi o epicentro dun florecemento monástico medieval.

Na Idade Media esta zona chegou a albergar ata seis mosteiros nun radio de apenas oito quilómetros, converténdose nunha auténtica "Tebaida no Ulla". Entre eles estaban o de San Sebastián no Pico Sacro, San Lourenzo da Granxa, San Tardao, San Pedro de Donas, San Xoán da Cova (destruído por unha violenta crecida do río en 1571) e, na beira oposta a aquel, o Mosteiro de Arnois.

«Din foi esta igrexa mosteiro de monxas e que unha delas foi esta Santa Virxe Paderna, cuxo corpo estaba nun sepulcro de pedra arrimado á dita igrexa...»

— Jerónimo del Hoyo, Memorias das igrexas do Arcebispado de Santiago (1607)

Debe aclararse que Jerónimo del Hoyo chama virxe a Paterna, cando non o foi, porque no século XVII calquera monxa entendíase que debería selo, pero non así na Alta Idade Media. Ademais, chámalle Paderna, en vez de Paterna, polas deformacións lingüísticas habituais co paso de moitos séculos. Dito isto, onde estaba o mosteiro de Arnois, hoxe desaparecido, é algo que descoñecemos. Porén, o máis probable é que os restos do mesmo pasasen a mans do Cabido da Catedral de Santiago que desde o ano 1214 sabemos que adquiriu unha casa señorial en Arnois, dando lugar ao que hoxe se coñece como "A Tenencia da Veiga", caserío que coa desamortización pasou a mans privadas ata o día de hoxe.

A memoria popular, que a miúdo conserva a verdade histórica disfrazada de lenda, cantaba na comarca: «Santiña, Santa Paderna, nai de bispos e abadesa, que brilas máis cunha reina sendo tan só condesa». A documentación histórica apoia este verso popular: a muller do sepulcro é Paterna Gundesíndez (século X).

Os rexistros de Sobrado menciónana como Infanta do Reino Asturleonés. Filla de Gundesindo e Senior, na súa mocidade casou co Conde Hermenegildo Aloitez (dos Condes de Présaras, Curtis). Xuntos representaban a máis alta nobreza galega da súa época.

No ano 952, o matrimonio fundou o famosísimo Mosteiro de Sobrado dos Monxes. Na Europa medieval, era común que as parellas nobres, tras ter descendencia para perpetuar o linaxe, na última etapa das súas vidas fundasen mosteiros para se retirar ao mundo espiritual. Así Hermenegildo tería fundado Sobrado, retirándose ao mesmo, mentres que Paterna tería fundado Arnois, retirándose alí.

O século X na Península Ibérica foi unha época turbulenta e heroica. Paterna Gundesíndez viviu a euforia da expansión dos reinos cristiáns cara ao sur e a desesperación das devastadoras invasións, tanto vikingas como musulmás. O seu legado biolóxico e espiritual foi crucial para a supervivencia de Galicia:

O fillo biolóxico máis famoso de Paterna e Hermenegildo foi Sisnando, quen se convertería no visionario Arcebispo Sisnando II. Ante a crecente ameaza vikinga, Sisnando II tomou a brillante decisión de fortificar a vila compostelá con fortes murallas torreadas e foxos profundos. No ano 968, unha xigantesca frota nórdica liderada polo caudillo Gunderedo asolou Galicia. Sisnando II saíu a facerlles fronte a campo aberto na batalla de Fornelos, onde morreu combatendo atravesado por unha frecha. Porén, e aínda que perderon a batalla, as fortificacións de Sisnando II salvaron Compostela, pois os vikingos non tiñan a tecnoloxía suficiente para superalas.

A influencia de Paterna non se limitou ao seu sangue. Como señora nobre, decidiu adoptar e asumir a crianza e educación do fillo dunha das súas damas de cámara chamada Mustacia. Non sabemos por que, quizais Mustacia estaba enferma, pero sexa como for ese non era un xesto habitual entre as nobres da época, e mostra o corazón caritativo de Paterna. Este neno, educado baixo a tutela relixiosa e moral da Infanta Paterna, acabaría sendo o célebre San Pedro de Mezonzo.

Coñecido universalmente por ser o compositor do himno Salve Regina, Pedro de Mezonzo foi un faro de sabedoría e piedade. A súa gran proba de lume chegou o ano 997, cando as arrasadoras tropas musulmás de Almanzor marcharon sobre Galicia. Ante a inminente chegada dos invasores, Pedro de Mezonzo tomou a valente e cristiá decisión de evacuar á poboación civil e as reliquias do Apóstolo Santiago, fuxindo aos densos bosques galegos. Así salvou as reliquias e ao pobo. A sólida formación espiritual inculcada por Paterna moldeou, sen dúbida, a mente dun dos santos máis importantes da historia galega e española.

A santidade de Paterna, referendada polos seus actos en vida e o seu linaxe espiritual, botou raíces profundas. Mesmo despois da desaparición do seu mosteiro, a poboación local protexeu o seu sepulcro trasladándoo ao templo parroquial.

A devoción xerou tradicións asombrosas:

O sepulcro de Paterna non puido ser saqueado durante a invasión napoleónica porque as terras do Ulla mostraron unha resistencia feroz. A escasos quilómetros do sepulcro de Paterna, na batalla de Ponteledesma, civís organizados lograron facer fuxir a miles de soldados franceses armados con artillería.

As crónicas relatan que ata 5.000 homes da zona se alzaron en resistencia, avanzando e participando na reconquista de Santiago, de Vigo e ata na vitoria definitiva de Ponte Sampaio.

No ano 2023, a historia milenaria desta santa Paterna chegou a un punto de inflexión. Coa aprobación do actual Arcebispo, abriuse oficialmente un proceso canónico na Arquidiocese de Santiago de Compostela de cara á confirmación do culto a Paterna Gundesíndez. De concluírse con éxito, este proceso incluiría a Santa Paterna no calendario litúrxico oficial.

Máis alá do relixioso, rescatar a figura de Paterna Gundesíndez permítenos iluminar as historias persoais de grandes mulleres do medievo astur-galaico-leonés que, como fundadoras, estadistas, educadoras, cristiás e santas, moldearon silenciosamente os alicerces da nosa historia.